افزایش مالیات بر ارزش افزوده؛ راه‌حل بودجه‌ای دولت یا فشار تازه بر معیشت مردم؟!

یادداشت روز به قلم رضا شهرابی؛

افزایش مالیات بر ارزش افزوده؛ راه‌حل بودجه‌ای دولت یا فشار تازه بر معیشت مردم؟!

در شرایطی که فشار معیشتی بر بخش بزرگی از جامعه سنگین‌تر از همیشه شده، دولت تصمیم گرفته نرخ مالیات بر ارزش افزوده را از ۱۰ درصد به ۱۲ درصد افزایش دهد. برآورد رسمی نشان می‌دهد این تصمیم حدود ۱۷۰ هزار میلیارد تومان درآمد اضافی برای دولت ایجاد می‌کند؛ درآمدی که گفته می‌شود قرار است صرف پرداخت کالابرگ و حمایت معیشتی از خانوارها شود. اما پرسش اصلی این است که آیا افزایش مالیات بر ارزش افزوده واقعاً به نفع مردم است یا صرفاً ساده‌ترین راه دولت برای جبران کسری بودجه؟
مالیات بر ارزش افزوده، برخلاف مالیات بر درآمد یا ثروت، یک مالیات پنهان است که مردم آن را نه در برگه مالیاتی، بلکه در قیمت نان، پوشاک، خدمات، حمل‌ونقل و هزینه‌های روزمره زندگی می‌پردازند. مسئله اینجاست که خانوارهای کم‌درآمد تقریباً تمام درآمد خود را صرف مصرف می‌کنند و در نتیجه سهم مالیات بر ارزش افزوده در سبد هزینه آن‌ها به‌مراتب بیشتر از دهک‌های پردرآمد است. به بیان ساده، افزایش مالیات بر ارزش افزوده یعنی فشار بیشتر بر کسانی که کمترین توان تحمل فشار اقتصادی را دارند.
دولت اعلام کرده افزایش مالیات بر ارزش افزوده با هدف حمایت معیشتی از مردم انجام می‌شود، اما تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که افزایش قیمت‌ها فوری و قطعی اتفاق می‌افتد، در حالی که حمایت‌های معیشتی معمولاً با تأخیر، مشروط و ناکافی به دست خانوارها می‌رسد. مردم ابتدا گرانی را لمس می‌کنند و بعد شاید بخشی از آن را در قالب کالابرگ یا یارانه دریافت کنند؛ آن هم با قدرت خریدی کمتر، زیرا تورم در این فاصله اثر خود را گذاشته است.
افزایش مالیات بر ارزش افزوده، حتی اگر در ظاهر رقم کوچکی به نظر برسد، در عمل قیمت نهایی کالا و خدمات را بالا می‌برد، هزینه تولید و ارائه خدمات را افزایش می‌دهد و به شکل زنجیره‌ای به رشد تورم دامن می‌زند. در چنین شرایطی، بخشی از همان حمایتی که دولت وعده می‌دهد، عملاً توسط تورم خنثی می‌شود و فشار آن بار دیگر به مصرف‌کننده نهایی بازمی‌گردد.
واقعیت این است که دولت‌ها معمولاً بین دو مسیر قرار می‌گیرند: مسیر ساده یا مسیر درست. افزایش مالیات بر ارزش افزوده مسیر ساده است، زیرا سریع وصول می‌شود، فرار مالیاتی کمتری دارد و هزینه سیاسی پایین‌تری برای دولت ایجاد می‌کند. اما مسیر درست، اخذ مالیات از ثروت‌های بزرگ و دارایی‌های غیرمولد، مالیات بر سودهای بادآورده در بازار مسکن، ارز و طلا و مقابله جدی با فرار مالیاتی گروه‌های پردرآمد و خاص است؛ مسیری که فشار را از دوش مصرف‌کننده عادی برمی‌دارد، سوداگری را کاهش می‌دهد و درآمدی پایدارتر و عادلانه‌تر برای دولت ایجاد می‌کند.
افزایش مالیات بر ارزش افزوده شاید در ظاهر به جبران بخشی از کسری بودجه کمک کند، اما در واقع فشار معیشتی را تشدید می‌کند، نابرابری را عمیق‌تر می‌سازد و اعتماد عمومی به سیاست‌گذاری اقتصادی را کاهش می‌دهد. اگر قرار است مردم مالیات بدهند، انتظار طبیعی این است که مالیات از ثروت، رانت و سودهای کلان گرفته شود، نه از مصرف روزمره زندگی. سیاست‌گذاری اقتصادی فقط بازی با اعداد نیست؛ مسئله عدالت، اعتماد و انتخاب اجتماعی است و در این انتخاب، افزایش مالیات بر ارزش افزوده بیش از آنکه راه‌حل باشد، نشانه ترجیح راه آسان به‌جای راه عادلانه است.

payamgooyesemnan